یک نمونه از گرمابه های قدیمی ایرانی
یک نمونه از گرمابه های قدیمی ایرانی

اگرچه امروزه ما حمام کردن را یک کار خصوصی می دانیم، حمام عمومی یا گرمابه یک مکان اجتماعی حمایتی در شهرهای مختلف خاورمیانه بوده است. گرمابه ها نقشی اساسی در بهداشت اجتماعی داشته اند و همچنین یک مکان دیدار مردم بوده اند. گرمابه تاریخ کهن در خاورمیانه داشته است که می تواند به گرمابه های رومی برگردد که از اروپا تا آفریقای شمالی و خاور مدیترانه گسترده بودند. رومیان عاشق شستشو بودند. شما می توانید بقایای گرمابه رومی را در شهر بث در سامرست انگلستان ببینید.

گرمابه های رومی دیوارهای آینه کاری، سقف های شیشه کاری و خزینه های با قرنیزهای مرمری و طرح های موزائیکی نفیس در کف آن ها داشتند، آن ها ورودی همیشگی آب تازه داشتند که توسط چشمه ها یا کانال های مصنوعی به گرمابه ها آورده می شدند. آب توسط یک سامانه گرمایش مرکزی مشابه با چیزی که در خانه هایشان استفاده می کردند گرم می شد. این سامانه هیپوکاست نامیده می شد. وسیله ای به نام استریگیل یک ابزار کوچک فلزی خمیده بود که برای تراشیدن چرک و عرق از بدن بکار می رفت. نخست روغن های خوشبو روی بدن مالیده می شد و سپس با این ابزار چرک ها تراشیده می شدند. این کار توسط بردگان انجام می شد.

نخست مردم لباس های خود را در اتاق پذیرش یا اپودی تریوم می کندند، سپس در اتاق گرم (تپیداریوم) می رفتند. بخار آب موجود در این جا باعث عرق کردن می شد. در اتاق بعدی یک برده چرک ها را از تن مردم می تراشید، سپس مردم به درون خزینه سرد (فریجیداریوم) می رفتند تا شستشو شوند. اتاق های زنانه و مردانه جدا بوده اند. برخی از گرمابه ها دارای جاهایی برای نرمش و نمایش بوده اند. پس از سرنگونی امپراطوری روم، در مدیترانه این گرمابه ها ادامه یافتند. گرمابه های شهر بیزانس (که پس از تسخیر توسط مسلمانان ترک به اسلامبول تغییر نام یافت) بسیار از سنت های گرمابه های رومی را در خود نگه داشتند. خلیفه های اموی گرمابه های خصوصی عیاشانه ای را در کاخ های خود ساخته بودند. قصر حمرا (کاخ سرخ) در اردن شاید بهترین نمونه از آن ها باشد.

دیوارهای این کاخ پر از نقاشی های زنان لخت در حال آبتنی می باشند. ولی این گرمابه ها اتاق خنک نداشتند ولی در عوض اتاق های پذیرش آن ها بزرگ تر بودند و مجالس میگساری شاهانه داشتند. در قرون وسطا بغداد 60 گرمابه داشت. بغداد پایتخت خلفای عباسی بود و گرمابه های شکوهمندی داشت که دارای نقاشی های برهنه و طرح های معماری شگفت انگیزی داشت. درترکیه، سوریه، تونس می توان گرمابه های مشابه با آبگرم های غربی دید.

حمام سنتی دارای خزینه
حمام سنتی دارای خزینه
گرمابه ها در ایران

گرمابه ها در ایران پیش از اسلام وجود داشته اند. ساسانیان در طبقه زیرزمین خود قرینه هایی برای آبتنی داشتند. منابع دیگر مانند یاقوت حموی می گویند که زرتشتیان با اقدام شاه پارتی ولاش برای ساختن گرمابه های عمومی مخالفت کردند چون به باور ان ها این کار باعث آلوده سازی یک عنصر طبیعی یعنی آب می شود. کاوه (488 تا 531 میلادی) که شهر آمیدا در ویاربکر ترکیه را گرفت. در گرمابه عمومی آن آبتنی کرد و دستور ساخت چنین گرمابه هایی را در همه امپراطوری خود داد. فردوسی هم بیان می کند که خسروپرویز دوم پیشاز کشته شدنش به گرمابه رفت. این یافته ها نشان می دهند که یاقوت خیلی درست نگفته است.

ایران اسلامی، دوران قرون وسطی، پس از مسلمان شدن ایرانیان،سنت های اسلامی مانند غسل و وضو یک بخش لازم از زندگی مذهبی مردم شد. همچنین در گرمابه ها پزشکان به درمان بیماران می پرداختند. در قرن دهم میلادی استفاده از هزینه های آبگرم برای درمان معمول می شد. در نزدیکی سمرقند استفاده از دوش وجود داشته است. همچنین در شهرهای بردعه (کشور آذربایجان کنونی)، تفلیس، سرپل ذهاب، بروجرد، اردبیل، قزوین، دورق خوستان، ارژن (کارگاه صابون سازی آن معروف بود)، سیراف، کرمان، آنی (ارمنستان کنون) وجود گرمابه ها و چشمه های آب گرم گزارش شده اند. کافران ذمی باید با طوق های برگردنشان به گرمابه وارد می شدند تا با مسلمانان در یک جا نباشند و باعث نجاست مسلمانان نشوند.

کارگران گرمابه
خزینه گرمابه های قدیمی ایرانی
خزینه گرمابه های قدیمی ایرانی

در زمان شاه عباس یکم این طبقه شغلی شامل چند دسته می شد:

گرمابه در زیر سطح زمین ساخته می شدند تا گرما را در زمستان و سرما را در تابستان نگه دارند، سقف آنها حتی با سطح زمین برابر بود

  • حامیان
  • مسلمانان
  • دلدگان یا حلاقان (سرتراشان)
  • تون تابان (گلخن گران)
  • رنگ بندان (حنا گذاران)
  • جامعه داران و فصادان (حجامت کاران)
  • گرمابه داران جز اصناف مقدس حساب می شدند.
طرح گرمابه ها

گرمابه در زیر سطح زمین ساخته می شدند تا گرما را در زمستان و سرما را در تابستان نگه دارند. سقف آنها حتی با سطح زمین برابر بود. هر کاخ برای خود یک گرمابه در زیرزمین داشت که کاشی های ریز و زیبایی داشتند. گرمابه های سده 13 تا 19 میلادی بیشتر صحنه هایی از شاهنامه داشتند. این سنت احتمالا ریشه پیش از اسلام دارد. یک گرمابه حداقل سه بخش داشته که با سوراخ هایی در سقف و چراغ های روغنی روشن می شدند. محیط گرمابه همچنان که در آن پیش می رفتند گرم تر می شد تا به محل بخار کردن (گرم کردن) می رسیدند. نخستین اتاق سه حمام، رختخانه یا سربینه نام داشت. این یک اتاق طاق و چشمه دار بود که با کاشی های گل ومرغ دار تزیین شده بود و نیمکت هایی دورتا دور داشت و در وسطش یک فواره داشت. مشتری در اینجا لخت می شد و لنگ می پوشید. او چای می خورد، قلیان می کشید و اخبار روز را می شنید. سپس وارد مستراح (لولئین خانه) می شد، اگر لازم بود.

دلاک ها در گرمابه های قدیمی مشغول به استحمام مشتریان
دلاک ها در گرمابه های قدیمی مشغول به استحمام مشتریان

در این جا موهای شرمگاهی سترده می شدند. برای این کار یک مخلوط از آهک و زرنیخ که مخلوط خطرناکی هم بود بکار می رفت. خطرناک به خاطر اینکه اگر پس از اینکه موها شروع به ریختن کردند آن ها را نشوئید، بدنشان بدجور می سوزد. پس از آن وارد گرمخانه می شدند. در اینجا دلاک آب روی کف زمین که توسط دودکش های تون که در زیر آن قرار داشت داغ می شد، می ریخت تا بخار ایجاد شود. او سپس مشتری را روی یک لنگ یا حوله خوابانده و مشت ومال و دلاکی دریافت می کرد و کیسه کشی و صابون زنی می کرد. سپس موهایش را حنا می زد و یک ساعت می ماند. سپس موها با آب ولرم شستشو می شدند. اغلب کف دست ها و پاها اختصاصا گذاری می شدند و با سنگ پا کف پا را می ساییدند. موهای سر و ریش معمولا تراشیده می شدند و در پای گوش و روی فرق سر فقط تراشیده نمی شد. آنهایی که دستمال می بستند همه سر را می تراشیدند. زن ها موها را حنا می زدند.

بخش سوم قلتین بود که خزینه داشت و جای ده نفر را داشت.  خزینه سرد و گرم وجود داشت. گاهی نیز خزینه ولرم وجود داشت که بویژه مورد علاقه کودکان بود. دستکم سالی یک بار مردم عادت داشتند که رگ زنی می کنند. این کار در گرمابه انجام می شد و باور این بود که باعث سلامتی می شود.پس از شستشو، مشتری یک حوله سفید می گیرد به بنیه برمی گردد و به مدت 15 دقیقه مشت و مال می گیرد که با مشت و مال اولیه فرق می کند. پس از خشک کردن و استراحت، مشتری رخت هایش را می پوشد و می رود. بیرون گرمابه انواع میوه فروشان و آبمیوه فروشان به مشتریان خوراکی می فروشند.

نظرات شما

تبلیغات شرکت های تولیدی و بازرگانی آزاد و رایگان است